وریز وجوهات
بِسمِ اللهِ الرَّحمَنِ الرَّحيمِ إِنَّا لله و إِنَّا إِلَیهِ رَاجِعُونَ. رحلت عالم ربانی حضرت آیة الله آقای حاج شیخ مجتبی بهشتی رضوان الله تعالی علیه موجب تأثر و تأسف گردید. آن عالم عظیم الشأن عمر با برکت خود را در خدمت به اسلام و مکتب...
چهارشنبه: 28/شهر/1397 (الأربعاء: 8/محرم/1440)

1. مکان نزول آیه مودّت

اوّلاً: من نمى‌دانم چرا اين اشكال‌كننده، تمام آيات سوره شورى را مكّى دانسته، و از استثنايى كه علماى بزرگ علم تفسير، در كتاب‌هاى تفسير و اسباب‌النزول و غير آن كرده‌اند، غمض عين كرده است، يا فرصت مراجعه نداشته يا اگر مراجعه كرده، اشاره‌اى به آن نكرده و به‌طور قاطع در موضوعى كه رأى او براى ديگران حجت نيست، اظهارنظر نموده است.

از تفاسير شيعه مثل تفسير بسيار معتبر مجمعالبيان، صرف‌نظر مى‌كنيم و تفاسير اهل‌سنّت را در اينجا تا حدى بررسى مى‌نماييم:

تفسير قرطبى[1]  از قتاده و ابن‌عباس روايت كرده است كه اين سوره مكى است، مگر چهار آيه آن كه در مدينه نازل شده، آيه: ﴿قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ﴾ تا آخر چهار آيه.[2]

 

زمخشرى در تفسير الكشاف مى‌گويد: اين سوره مكى است مگر آيه 23 و 24 و 25 و 27 كه مدنى است.[3]

التفسيرالواضح  نيز به همين موضوع تصريح دارد.[4]

تفسيرالخازن نيز از ابن‌عباس روايت كرده است كه اين چهار آيه كه اوّل آنها ﴿قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ...﴾ است، مدنى است.[5]

مراغى شيخ اسبق جامع الازهر در تفسير خود مى‌گويد: سوره مكّى است، غير از آيه 23 و 24 و 25 و 26 و 27 كه مدنى است.[6]

شوكانى در فتحالقدير[7] از ابن‌عباس و قتاده روايت كرده است كه سوره مكى است، مگر اين چهار آيه: ﴿قُلْ لَا أَسْئَلُكُمْ...﴾ كه مدنى است.

نيشابورى در تفسير خود مى‌گويد: سوره مكى است مگر اين چهار آيه.[8]

علاوه‌براين، مستفاد از رواياتى كه جمعى ديگر از اهل‌سنّت روايت كرده‌اند اين است كه اين آيات مدنى است، و مكى‌بودن اين سوره مورداتفاق نيست:

 

مانند واحدى در اسبابالنزول[9] و ابن‌سلامه در الناسخ و المنسوخ[10] و عبدالجليل قارى در شرح الناسخ و المنسوخ ابن المتوج[11] و تفسير بيضاوى[12] و تفسير ابىالسعود[13] و تفسير نسفى[14] و طبرى[15] و فخر رازى[16] و ابن‌كثير[17] و ذخائرالعقبى[18] و حليةالاولياء[19] و المستدرك علی الصحيحين[20] و الدرالمنثور[21] و اسدالغابة[22] و كتاب‌هاى ديگر.

پس موضوع مدنى‌بودن اين آيات، به حكم آنچه در اين كتاب‌هاى معتبر نزد اهل‌سنّت ضبط شده، قول مسلّم و مورداعتماد و بلامعارض است؛ زيرا در برابر اين قول، قول خاص به اينكه اين چهار آيه مكى باشد، جز اينكه سوره شورى را بعضى مكى گفته‌اند، نداريم. پس اين قول بلامعارض

 

و مثل خاص در مقابل عام است، علاوه ‌بر اينكه اجماع اهل‌بيت علیهم‌السلام صحّت اين قول را اثبات و عموم مكى‌بودن سوره را مردود مى‌سازد.

ثانياً: امكان دارد آيه يا سوره مكّى باشد؛ ولى بعد از هجرت مثلاً در حجّة‌الوداع در مكّه نازل شده باشد.[23] چون مقصود از مكى‌بودن، تعيين تاريخ نزول نيست؛ بلكه غرض تعيين مكان نزول است و اين مطلب را در علم معرفت آيات مدنى و مكى و كتاب‌هايى كه در اين موضوع تأليف شده، شرح داده‌اند.

ثالثاً: چنان‌كه علماى علوم قرآن تصريح كرده‌اند، بعضى از آيات قرآن در مكّه نازل شده است و حكم آن مدنى است و به‌عبارت‌ديگر مورد و مصداق آن، پس از نزول، موجود يا معلوم شده، مانند بعضى آياتى كه در مكّه نازل شد، و در مدينه مصداق يافت. و مى‌گويند اين نحو تقدّم و تأخّر متعدّداً واقع شده است.[24] بنابراين فرضاً اين آيات

 

مكى باشد منافات ندارد كه مراد، مودّت ذى‌القربى و عترت پيغمبر(ص) باشد.

 

[1]. قرطبی، تفسیر ، ج16، ص1.
[2]. شوری، 23 – 26.
[3]. زمخشری، الکشاف، ج4، ص208.
[4]. حجازی، التفسیرالواضح، ج3، ص355.
[5]. بغدادی، تفسیرالخازن، ج4، ص93.
[6]. مراغی، تفسیر، ج25، ص13.
[7]. شوکانی، فتح‌القدیر، ج4، ص601.
[8]. نیشابوری، تفسیر غرائب‌القرآن، ج6، ص65.
[9]. واحدی، اسباب‌النزول، ص251.
[10]. ابن‌سلامه، ‌الناسخ و المنسوخ، ص166.
[11]. قاری، شرح الناسخ و المنسوخ، ص273.
[12]. بیضاوی، تفسیر، ج5، ص80.
[13]. ابی‌السعود، تفسیر، ج8، ص30.
[14]. نسفی، تفسیر، ج4، ص101.
[15]. طبری، جامع‌البیان، ج25، ص32 - 34.
[16]. فخر رازی، التفسیر‌الکبیر، ج27، ص594.
[17]. ابن‌کثیر، تفسیر، ج4، ص121 - 122.
[18]. طبری، ذخائرالعقبی، ص25.
[19]. ابونعیم اصفهانی، حلیةالاولیاء، ج3، ص201.
[20]. حاکم نیشابوری، المستدرک، ج3، ص172.
[21]. سیوطی، الدرالمنثور، ج6، ص5 – 7.
[22]. ابن‌اثیر جزری، اسدالغابه، ج5، ص367.
[23]. سیوطی، الاتقان، ج1، ص35. در مكى يا مدنى بودن سوره و آيه سه اصطلاح است كه يكى از آن سه اين است: مكى آن آيه و سوره‌اى است كه در مكّه نازل شده اگرچه بعد از هجرت باشد.
[24]. سیوطی، الاتقان، ج1، ص35.
موضوع: 
نويسنده: