وریز وجوهات
باسمه تعالی انا لله و انا الیه راجعون رحلت عالم جلیل القدر، روحانی وارسته، آیت الله آقای حاج سیّد محمّد ضیاء آبادی (رحمة الله علیه) موجب تأثر و تأسف گردید. شخصیت بزرگواری که عمر مبارک خود را در اعتلای کلمة الله و ترویج و تبیین و نشر معارف...
يكشنبه: 1399/12/17 - (الأحد:23/رجب/1442)

نسخه مناسب چاپSend by email
روزه، عبادتی آسان
روزه، عبادتی آسان (ویژه‌نامه ماه رمضان/8)
(سلسله نوشتار‌های آیت‌الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله الوارف درباره ماه مبارک رمضان / 8)

شريعت اسلام با فطرت بشر هماهنگ، و احكام آن، خواسته‎هاي واقعي فطرت و طبع سليم و ذوق مستقيم است. اسلام به خرد و نيروي انديشه بشر اهميّت فراوان داده و او را به تعقّل و كنجكاوي و تحقيق تشويق مي‎كند و كساني را كه از حكومت عقل و مراجعه به آن سرباز مي‎زنند، سرزنش و توبيخ مي‎نمايد.

تعاليم اسلام تحميلي بر روح پاك انسانيّت ندارد و وجدان بشر از اين كه روش خود را با آن تعاليم منطبق سازد، سنگيني و فشاري را احساس نمي‎كند.

یگانه صراط مستقیم

يگانه‌صراط مستقيم و كوتاه‎ترين راه به سوي مقاصد عاليه، برنامه‎هاي اسلام است كه مصالح دين و دنيا، جسم و روح و فرد و اجتماع را با هم جمع نموده است.

آن‌چه در اين دين حنيف مورد نهي و حرمت واقع شده، چيزهايي  است كه بر فطرت تحميل شده و با خواسته‎هاي آن هماهنگ نيست. و آن چه مورد امر قرار گرفته و حكم به وجوب و استحباب آن شده، مطابق با فطرت است.

«خير و مصلحت» و «دفع ضرر و مفسده»، پايه احكام اسلام است و در هر كجا، دو مصلحت باهم مزاحمت كنند، حفظ مصلحت مهم‎تر و در هر جا ناچاري به ارتكاب يكي از دو مفسده باشد، پرهيز از عملي كه مفسده‎اش بيشتر است، لازم مي‎شود.

سهولت و آسانی احکام اسلام

يكي از مشخّصات و علايم شريعت اسلام، «سهولت و آساني احكام» آن است؛ چنان‌چه در اموري كه تشريع اسلام بر پايه آن استوار است، «امكانات مكلّفين» و «عملي بودن تكاليف» مدّنظر قرار مي‎گيرد.

تعاليم سخت، برنامه‎هاي دشوار و پر زحمت و مخالفت با فطرت سبب مي‎شود كه فرد، بيش‎تر از اطاعت سرباز زند؛ و دين به واسطه آن فقط مكتب رياضت و وسيله كوبيدن و افناي غرايز باشد؛ و از فوايدي كه بايد براي دنيا و آخرت، نظام اجتماع، تهذيب اخلاق، تربيّت و هدايت و ترقّي داشته باشد، خالي گردد.

بديهي است اگر قانون، بر خلاف فطرت و براساس رعايت مصلحت و دفع مفاسد نباشد، قابل دوام نيست و عاقبت هم اگر با زور و قهر، بر بشر تحميل شود، با مقاومت و عكس العمل شديد مواجه شده و در مقابل فطرت محكوم مي‎گردد.

اصول قرآنی و روایی

از اين جهت اسلام در موارد عُسر و حرج، اضطرار، ضرر و تقيّه، طبق شرايطي كه در فقه بيان شده، احكام و تكاليف خود را برداشته است. و قرآن مجيد و نصوص و روايات، اين اصول را تثبيت و تقرير فرموده‎اند كه به نمونه‎هايي از آن اشاره مي‎گردد:

الف ـ آيات كريمه

«فَاَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا» ؛ «وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينَ مِنْ حَرَج» ؛ «يُرِيدُ اللهُ أَن يُخَفِّفَ عَنكُمْ»؛ «يُرِيد اللهُ بِكمُ اليُسرَوَ لايُريد بِكُم العُسرَ» ؛ «مَايُريدُ اللهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَج وَلكِن يُرِيدُ لِيُطهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُم لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»

ب ـ احاديث شريفه

«لا ضَررَ وَلاضِرار في الإسلام»؛ «رُفِعَ عَن اَمَّتِي تِسعَة ...»؛ «يَسِّرُوا وَلا تُعَسِّرُوا وَبَشِّرُوا، ولاتنفِرُوا...»

مطابق آن چه بيان گرديد، بناي شرع بر تسهيل و آساني است؛ پس، اين سؤال مطرح است كه چرا تكاليف دشوار ـ ‎كه به بذل مال و جان نياز دارد‎ ـ در شرع بسيار است؟

در پاسخ بايد گفت: اگرچه بذل جان و فداكاري آسان نبوده و بذل اموال نيز بر كساني كه از خصلت سخاوت محروم‎اند و از همدردي با هم نوع، لذّت نبرده و آن را پرداخت غرامت و ضرر مي‎پندارند، دشوار است؛ امّا براي تحصيل مقاصد مهم و يا دفع مفاسد بزرگ، تحمّل اين زحمات، گوارا و موافق با فطرت است و وقتي اين تكاليف به نوع بشر عرضه شود، همه با صرف نظر از توجّه به خود، انجام آن را لازم و از اصول و نواميس كمال و بقاي نظام اجتماع مي‎دانند. اين گونه تكاليف، خلاف يُسر و آساني نيست؛ بلكه تأمين‌كننده آن نيز است.

در ضمن آيات راجع به روزه ماه رمضان، اين جهت سهولت دين اعلان گرديده و نشان‎گر آن است كه در تشريع روزه هم اين موضوع رعايت شده است.

حکم عقل بر تحمّل زحمت روزه

روزه بر نفوس معتاد به صرف غذا سخت بوده و به نوعي، رياضت است؛ چرا كه مانند هر رژيم تربيتي ديگر، با هواي نفس انسان سازگار نيست؛ ولي اين ناسازگاري مثل ناسازگاري دارو با اشتهاي بيمار است و قبول نكردن ذايقه و تنفّر مزاج بيمار، به واسطه طعم دارو است؛ ولي فطرت، وجدان و عقل بيمار، خوردن اين دارو را پذيرفته و تحمّل زحمت آن را لازم مي‎داند و سرباز زدن از خوردن آن را ناپسند و نابخردي مي‎شمارد؛ به طوري كه اگر بيمار از خوردن آن دارو خودداري كند، پرستار ـ ‎كه عقل و فطرتش پا بر جا است‎ ـ آن را به زور به او مي‎خوراند.

امّا اگر دارويي زيان‎آور بود، نبايد آن را به بيمار خورانيد و يا اگر خوردن آن دارو، ناراحت كننده است، ولي قابل تبديل به داروي ديگر مي‎باشد، پزشك حاذق آن را به داروي ديگر تبديل مي‎نمايد و يا اگر تغيير زمان آن، مصلحت مهمّي داشت، وقت آن را تغيير مي‎دهد.

خداوند متعال در ضمن بيان احكام روزه، دستور فرموده است كه مسافر و بيمار در وقت ديگر ـ ‎كه اين دو عذر را ندارند‎ ـ روزه بگيرند. سپس مي‎فرمايد: «يُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ؛ خدا بر شما آساني مي‎خواهد.» خداوند در روزه نيز، سخت‎گيري و دشواري نخواسته و به طور كلّي هدف تكاليف، تنگ‎گرفتن بر مردم و به دشواري انداختن آنان نيست؛ بلكه خدا نسبت به بندگانش رؤوف و مهربان است؛ آساني امور آن‎ها را مي‎خواهد و سخت‎گيري بر آنان را اراده نفرموده است.

اگر چه اصل مذكور، در ضمن احكام روزه بيان شده، امّا اصلي كلّي است كه در تمام موارد ديگر هم منظور شده و تذكّر آن در ضمن احكام روزه، به اين دليل است كه: بسا بعضي نادانان و ناپخته‎گان گمان كنند كه در تشريع روزه بر مكلّفين سخت‎گيري شده است و از اين رو خداوند براي دفع اين توهّم فرموده است: «يريد الله بكم اليسر» ؛ بي شك اگر مراد خداوند از روزه به دشواري افكندن بندگان بود، از بيمار و مسافر و پيران سالخورده، وجوب آن برداشته نمي‎شد.

پس، اي برادر مسلمان! سپاس خداي را به جاي آور و نعمت اسلام را قدر بدان و در ماه رمضان، فرمان او را به جان و دل پذيرا شو!

مبادا كه از آمرزش خدا در اين ماه محروم بماني: «فالشقي من حرم غفران الله في هذا الشهر العظيم».  مبادا بدون عذر شرعي روزه‎ات را افطار كني و با امر الهي در اين ماه عزيز مخالفت كرده و معصيت نمايي و مشمول اين حديث شريف گردي: «مَن اَفطَرَ يَوماً مِن شَهر رَمَضان خَرجَ رُوحَ الايِمانِ مِنه؛ كسي كه روزي از ماه رمضان را [بدون عذر] افطار كند، روح ايمان از او بيرون خواهد رفت.»

دوشنبه / 24 خرداد / 1395