وریز وجوهات
اشاره: 27 شهریورماه در روزشمار جمهوری اسلامی ایران به نام روز شعر و ادب فارسی نامگذاری شده است. نامیدن این روز به این عنوان، نشان از اهمّیّت شعر و ادب و نقش عظیم آن در جهت‌دهی تاریخ دارد. نظر به این اهمّیّت، یادداشت حضرت آیت الله العظمی صافی...
سه‌شنبه: 19 / 09 / 2017 ( )

کلام تحقیقی یکی از اساتید بزرگ علم و ادب

براى اينكه اين موضوع كاملاً روشن شود، كلام علاّمه شهير حاج ميرزا ابوالفضل تهرانى (م. 1316 ق.) را كه در علوم عقلى و نقلى استاد و از مفاخر فن ادب و شعر و لغت و بلاغت، و ممدوح شاعر بزرگ سيّد حيدر حلّى، و سيد محمّد سعيد حبوبىقدس‌سره بوده است، نقل مى‌كنيم.

اين مرد اديب دانشمند مى‌فرمايد: گاه روح را به علاقه حالّ و محلّ يا ملابست به معناى جسم با روح استعمال مى‌كنند، چنانچه عرب فعلاً مى‌گويند: «شالَ رُوحُهُ» يا مى‌گويند: «جَرُحَ رُوحُهُ». در عراق و حجاز، اين استعمالات متعارف است كه مى‌گويند: جانش را پوشيد

 

يا جانش زخم شده و اين علاقه‌اى صحيح و استعمالى است فصيح، و عبارت دعاى ندبه «وَعَرَجْتَ بِرُوحِهِ إِلَى سَمَائِكَ» منزّل بر اين است؛ چون ضرورت قائم است بر معراج جسمانى و برهان نيز مساعد اوست، چنانچه در جاى خود مقرر شده است.[1]

ايشان پس از تحقيقاتى در شرح اين جمله از زيارت عاشورا «اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ وَعَلَى الْأَرْوَاحِ الَّتِي حَلَّتْ بِفِنَائِكَ» در بيان اينكه مراد از ارواح، همه اصحاب باوفاى حضرت مولانا ابى‌عبدالله(ع) مى‌باشد، مى‌فرمايد:

نسبت حلول و اناخه به آنها به چند اعتبار جايز و در نظر صحيح مى‌آيد: يكى اينكه مراد از ارواح، همان اجسام مقدّس و طاهر باشد. چنانچه اشاره شد كه روح به اين معنا استعمال مى‌شود، و چون اصحاب آن جناب، البتّه حيات جاودانى دارند كه قدرمتيقّن و مصداق حقيقى از مقتول فى سبيل الله‌اند و خداى تعالى مى‌فرمايد:

﴿وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ أَمْوَاتاً بَلْ أَحْيآءٌ عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ﴾؛[2]

«هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند، بلکه زنده‌اند، و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند».

 

پس اطلاق روح و اراده اين اجسام مكرّمه مانعى ندارد، و مؤيد اين وجه است فقره زيارت جابر كه: «المُنِيخَةُ بِقَبْرِ أَبِي عَبْدِ اللهِ» گفته است. بنابراين مراد از رحل و فنا، همان قبر و حائر است كه شيخ مفيد+ در كتاب الارشاد مى‌فرمايد: ما شك نداريم كه اصحاب آن جناب از حائر بيرون نيستند، اگرچه خصوصيات قبور آنها را ندانيم، و قبر حضرت عباس(ع) اگرچه دور است؛ ولى داخل در فِنا و رحل سيّدالشهداء(ع) است.[3] و شايد مراد، همان حلول جسمانى در ايام حيات باشد كه در رحل آن حضرت نازل شدند و به ساحت او بار انداختند، و اين معنا با ظاهر رحل و فنا انسب و اقرب است و عبارت زيارت اقبال، شاهد اين احتمال مى‌شود.[4]

و حاصل و خلاصه جواب اين است كه: اين جمله طبق نسخه‌هاى صحيح خطى «وَعَرَجْتَ بِهِ» است و امّا نسخه «بِرُوحِهِ» هم غيرثابت و بلكه به فرمايش محدّث نورى تحريف شده است، و هم با اين بيانات دقيق ادبى صاحب شفاءالصدور، هيچ شبهه‌اى باقى نمى‌ماند كه مراد از روح در اين جمله، جسم با روح است و با ادلّه معراج جسمانى كاملاً قابل جمع و سازگار است و به‌هرحال، از اين راه خللى به صحّت دعا وارد نمى‌شود.

 

و مخفى نماند كه در بيان مراد از اين جمله، علاّمه متبحر سيّد صدرالدين محمّد حسنى طباطبائى وجه دقيق ديگرى را در شرح دعاى ندبه فرموده است كه چون بيش از اين، اطاله كلام را مناسب نديديم، از نقل آن صرف‌نظر شد. كسانى كه بخواهند به شرح دعاى ندبه ايشان مراجعه نمايند.[5]

 


[1]. تهرانی، شفاء‌الصدور في شرح زيارة‌العاشور، ج1، ص237 – 238.
[2]. آل عمران، 169.
[3]. مفید، الارشاد، ج2، ص126.
[4]. تهرانی، شفاءالصدور فی شرح زیارة‌العاشور، ج1، ص239 – 240.
[5]. حسنی طباطبائی، شرح دعاى ندبه، ص116.
موضوع: 
نويسنده: