وریز وجوهات
یکی از وقایع مهمّی که در ماه مبارک رمضان اتّفاق افتاد، غزوه‌ی بدر بود که بنا به نقلی در هفدهم این ماه در سال دوّم هجرت، به وقوع پیوست.(1) يكي از پيروزي‌هاي بسيار چشمگير و با عظمت و اهميّت تاريخ اسلام، پيروزي مسلمانان در زير پرچم توحيد و فرماندهي...
شنبه: 3 / 04 / 1396 ( )

شخصيت اخلاقی امام‌حسين‌(علیه‌السلام)

مسلّم است كه ارزش واقعي انسان‌ها به علم و كمالات و فضايل و صفات اخلاقي است.

افراد بشر هرچند از جهت جسم و ظاهر و لباس و مكان و مال و مقام و اين‌گونه عوارض باهم تفاوت‌هايي دارند ولي اين تفاوت‌ها سبب امتياز آنها بر يكديگر نيست. آن چيزي كه سبب امتياز حقيقي است علم و فضيلت و اخلاق و رفتار نيك است.

به‌عبارت‌ديگر: فضيلت آدميان در تمتع از لذائذ حيواني، و برخورداري از آنچه مابه‌الاشتراك انسان و ساير حيوانات است، نيست بلكه كمال آدمي وابسته به مابه‌الامتياز او از حيوانات است.

هرچه بهره او از اين مابه‌الامتياز بيشتر باشد، فاصله‎اش از عالم حيواني زيادتر و در عالم انسانيت جلوه و نمايش انساني او بيشتر مي‎شود.

بسياري از انسان‌ها هستند كه به ‌صورتْ انسانند، اما به سيرت و معنا، در همان عالم حيوانيت مانده‎اند. بعضي هم فاصله‎اي را كه بين عالم حيوانيت محض و انسانيت كامل و تمام‌عيار است طي مي‎نمايند و در اين فاصله گاه در يك نقطه توقف مي‎كنند و گاه به سير خود ادامه داده تا به سرحدّ انسانيت كامل و تمام‌عيار مي‎رسند.

 

علم و اخلاق و معارف افراد، نشان‌دهندة مقدار سير آنها و مراحلي است كه از اين فاصله پيموده‎اند.

انسان فطرتاً شيفته اخلاق پسنديده است، و صاحبان مكارم اخلاق را دوست مي‎دارد، و تحت‌تأثير مناظر حساس اخلاقي قرار مي‎گيرد.

در تمام قرون و اعصار، عدالت، طهارت نفس، امانت، صداقت، استقامت، ثبات قدم، شجاعت، صراحت لهجه، صبر و حلم، وفاي به عهد، تواضع، رحم، احسان، اغماض و گذشت، فداكاري و ايثار، آزادي‌خواهي و خدمت به همنوع، و ساير صفات حميده محبوب بشر بوده، و هرچه هم شكل دنيا عوض شود، و ظواهر زندگي تغيير كند در اين احساس بشر و احترام او از نيكوكاران و نيكوخويان، تغييري حاصل نمي‎شود.

چنانچه صفات رذيله مانند، حسد، تكبّر، نفاق، ظلم و بي‎رحمي، خيانت، دروغ، كينه‌توزي و خودبيني، هميشه مورد تنفّر و نامطبوع بوده است.

علم اخلاق بر اساس همين توجّه فطري انسان و درك باطني او به وجود آمده است.

راجع به اخلاق حميده و اضداد آن، اطلاع بر تحقيقات و مطالعات علماي علم اخلاق و معرفة‌النفس براي كسي كه در مقام تهذيب اخلاق خويش باشد لازم و سودمند است.

برنامه‎هاي تربيتي و اخلاقي اسلام كه آخرين اديان آسماني است، عالي‎ترين و جامع‎ترين برنامه‎هاي اخلاقي است و علاوه بر آنكه اخلاق، موضوع يك قسمت مهم احكام و فصل مخصوصي از تعاليم اسلام است، درضمن تعاليم و احكام ديگر نيز جنبه تربيت و تكميل نفوس رعايت شده و در احكام عبادات و معاملات، واجبات و محرمات، تكاليف روزانه، انفاقات و معاشرت با مردم حتي

 

در جهاد با كفار، تربيت جامعه و پرورش فكر و اراده و اصلاح باطن كاملاً ملاحظه شده است.

مجاهدة با نفس و رذائل اخلاقي را، «جهاد اكبر» ناميده‎اند، و حسن خلق را نشانه كمال ايمان معرفي نموده‎اند.

دانشمندان و فلاسفة اسلام، با اقتباس از تعاليم اخلاقي اين دين بهترين كتاب‌ها را در علم اخلاق نوشته، و ادبيات عرب و عجم هر دو نمونه اين دستورات و برنامه‎هاي اخلاقي است.

كلمات جامع پيغمبر اعظم|، و خطبه‎ها و كلمات قصار اميرالمؤمنين و ساير ائمه طاهرين‌(علیه‌السلام) ، و محامد اخلاق و كرائم صفات هريك سند افتخار مسلمين و دليل زنده كمال برنامه‎هاي تربيتي اسلام است.

از تشويقات و فضايل و ثواب‌هايي كه براي هريك از صفات حسنه فرموده‎اند ميزان توجّه و اعتناي اسلام به پرورش اخلاق معلوم مي‎شود.

در قرآن مجيد در آية 164 سورة آل‌عمران، و آية 2 سورة جمعه، برنامه كار و دعوت پيغمبر‌(ص)  باصراحت در سه قسمت خلاصه شده است:

1. تلاوت آيات خدا.

2. تزكيه و تربيت نفوس.

3. تعليم كتاب و حكمت.

و در حديث معروف است كه فرمود:

«إِنَّمَا بُعِثْتُ لِاُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأْخْلَاقِ»؛[1]

 

شخص پيامبر‌(ص)  به تمام اخلاق فاضله و صفات ممتازه آراسته و در حسن اخلاق، يگانه نمونه كمال بشري و به تصديق دوست و دشمن مثل اعلا، و سرآمد تمام مردم بود.[2]

 

راجع به صفات پيغمبر(ص)، خلق و خو، روش و رفتار آن حضرت علاوه بر آنچه كتاب‌هاي سيره و تواريخ نوشته‎اند متبحّرين در علوم اسلامي و دانشمندان بزرگ كتاب‌هاي مخصوصي نوشته‎اند كه مطالعه آنها براي راهنمايي انسان به اخلاق و فضايل، كافي و وافي است.

اهل‌بيت^ و اوصياي رسول خدا‌(ص)  نيز در اخلاق و علم و عمل نمونه آن حضرت و به‌اتّفاق موافق و مخالف، برجسته و نابغه بودند.

اميرالمؤمنين، فاطمه زهرا و حسنين و ساير ائمه^ هريك نماينده تكامل و ترقي انسان، و امتداد خلق كريم و عظيم نبوي بودند، و تابش معنويت اخلاق پيغمبر‌(ص)  در وجودشان آشكار بود.

 

 

[1]. بیهقی، السنن‌الکبری، ج10، ص192؛ ابن‌عبدالبر، الاستذکار، ج8، ص576؛ همو، التمهید، ج16، ص254. «از جانب خدا فقط برای این مبعوث شدم که اخلاق پسندیده و رفتار نیکو را به حدّ کمال برسانم».

[2]. جاي بسي تأسف است اگر مسلمانان با داشتن تعاليم پرارزش اخلاقي و برنامه‎هاي جامعه آسماني، در نكبات فساد اخلاق گرفتار شوند و به تقليد از مسيحي‎ها و ملل مغرب‌زمين كه فاقد مدنيت اخلاقي مي‎باشند، از صفات ممتاز اسلامي و كرائم آداب كه موجب مباهات ملل اسلام بود دست شسته و به بي‎عفتي و بي‎غيرتي و هتك شرف و منحرف ساختن جوانان و بانوان و ارتباط‌دادن آنها با بيگانگان، و ميگساري و قمار و رقص و توسعه فساد افتخار كنند و مجلات و مطبوعاتي داشته باشند كه اين روش‌هاي ناپسند را ترويج و با انتشار داستان‎ها و سرگذشت‌هاي شهوت‌انگيز و عكس‌ها و صور قبيحه، آتش غرائز حيواني جوانان را روشن سازند بااينكه استقلال و موجوديت هر ملت، وابسته به بقاي عادات و اخلاق و آداب اوست و اگر آداب و اخلاق او در اخلاق ديگران هضم شد، استقلال و شخصيت او نيز خواه‌وناخواه هضم مي‎شود.

به تصديق دانشمندان عالي‌مقام و جامعه‌شناس، وضع فعلي مسلمين و ضعف كنوني آنها مربوط به ضعف فلسفه و اخلاق و برنامه‎هاي تربيتي و تعاليم اجتماعي نيست؛ زيرا تعليماتي از تعاليم اسلام استوارتر و جامع‌تر نيست؛ بلكه علت آن ملتزم نبودن آنها به احكام اسلام و بيرون شدن امور از برنامه‎هاي شرعي و جهل به معارف عاليه و هدف‌هاي اسلامي و ضعف آنها در علوم تجربي و صنعت است. بايد مسلمانان با تكميل صنايع و علوم جديد، خود را از بيگانگان بي‎نياز كرده پول‌هايي را كه صرف تقليد از روش‎هاي نكوهيده و آداب زشت غربي‌ها مي‎نمايند، صرف ترقي علم و صنعت كنند تا هم كشورهاي اسلامي در شاهراه ترقي به‌سرعت گام بردارند و هم از فساد اخلاق و آفات تمدن جديد محفوظ و مصون بمانند. اي كاش براي آگاهي از تعاليم اخلاقي اسلام و روش تربيتي قرآن، اين مسلمان‌هاي غرب‎زده مراجعه به كتاب‌هاي مسلمين و بلكه دانشمندان غرب مي‎نمودند، و اين‌قدر كوركورانه و شتاب‌زده، راه مغرب را كه راه ضعف و ذلّت و فساد اخلاق است پيش نمي‎گرفتند. اكنون دنيا در آتش نكبات اخلاقي غربي‌ها مي‎سوزد و اضطراب فكري و ناراحتي روحي ميلياردها انسان را بيچاره كرده و هيچ‌كس از طغيان ناگهاني حرص و آز صاحبان سلاح‌هاي ويران‌كننده در امان نيست و هر روز از سوء اخلاق و مظالم آنها چيزها مي‎شنويم و مي‎خوانيم كه انسان از نقل آن شرمنده مي‎شود.

آري، مسلمان‌ها بايد در فضايل و كرامت نفس و پاك‌دامني و عفت و امانت، ملت نمونه باشند و با تمسك به كلمه توحيد و اتحاد و همبستگي اسلامي، قوي‎ترين ملل باشند. نبايد كارشان به جايي برسد كه اجتماع آنها به يك اجتماع مسيحي و دوران‌هاي جاهليت شبيه‎تر باشد تا به يك اجتماع عالي و درخشان اسلامي.

نويسنده: