وریز وجوهات
صبح پنج‌شنبه 20 مهرماه 1396، جمعی از اساتید و طلاب حوزه‌ علمیّه کرج با حضور در دفتر مرجع عالیقدر آیت الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله الوارف با ایشان دیدار، و از توصیه‌های دلسوزانه این مرجع عالیقدر بهره‌مند شدند. معظّم له پس از شنیدن گزارشی از...
جمعه: 28/مهر/1396 (الجمعة: 29/محرم/1439)

5ـ تأسيس مكتب عالی و همگانی تعليم‌وتربيت

يكي از نتايج شهادت سيدالشهدا‌(علیه‌السلام)  كه همواره مورد استفاده عموم و وسايل تعليم‌وتربيت و هدايت جامعه به اخلاق فاضله است برنامه‎هايي است كه به‌عنوان عزاداري و سوگواري و ذكر مصائب آن حضرت در عرض سال اجرا مي‎شود.[1]

 

شايد كساني باشند كه اهتمام شيعه را به برگزاري اين مراسم و صرف ميليون‌ها اموال را همه‌ساله بي‎فايده و اسراف بشمارند؛ ولي اگر فوايد معنوي اين مراسم و تأثير آن را در تربيت جامعه و تهذيب اخلاق در نظر بگيرند، تصديق مي‎كنند كه اين برنامه‎ها از بهترين وسايل اصلاح و مكتب‌هاي تربيت است.

 

اين مراسم، احياي امر اهل‌بيت(علیهم‌السلام) و رمز عالي بقاي مذهب تشيع، و بلكه اسلام است. اگر هزاران‌ميليون اموال و موقوفات براي ترويج تعليمات اخلاقي و اجتماعي قرار دهند كه كلاس‌هايش در تمام دوران سال برقرار باشد، اين‌قدر پايدار نمانده و مورد حسن استقبال عموم واقع نمي‎شود.

ولي حسين‌(علیه‌السلام)  با سرمايه اخلاق و نيت پاك و فداكاري در راه حقّ، مدرسه‎اي باز كرد كه بيش از سيزده قرن است، كلاس‌ها و شعبه‎هاي آن همه‌ساله روزافزون و در همه‌جا تشكيل، و نشريات و مطبوعات و جلسات سخنراني آن همواره رو به ازدياد بوده و زن و مرد، در اين كلاس‌ها شركت نموده و درس حقيقت و فداكاري مي‎آموزند.

خواندن و شنيدن تاريخ فداكاري و نهضت حسين‌(علیه‌السلام)  و ياران آن حضرت، ايمان را راسخ، اخلاق را نيك و پسنديده، و همّت‎ها را بلند مي‎سازد.

اين برنامه‎ها كه همه‌ساله در مساجد و حسينيه‎ها و خانه‎ها اجرا مي‎شود؛ مبارزه با بيدادگري و كفر و شرك و اعلام پيروزي از هدف حسين‌(علیه‌السلام)  است.

براي ترغيب مردم به فضايل اخلاقي و آزادمنشي يك راه مؤثر اين است كه نمونه‎هاي عملي به مردم نشان داده شود و تاريخ زندگي افراد ممتاز و نخبه جهان را، براي آنها بگويند.

حكايت و نقل تاريخ چه كسي از تاريخ زندگي امام‌حسين‌(علیه‌السلام) ، آموزنده‎تر و سودمندتر است؟

مجالس ذكر مصيبت آن حضرت بهترين مجالس تبليغي و دعوت به اسلام است.

در اين مجالس، معارف قرآن، اصول و فروع دين، تفسير و حديث، تاريخ و سيره پيغمبر و ائمه(علیهم‌السلام) و صحابه، مواعظ، نصايح و راهنمايي‌هاي اخلاقي و اجتماعي و آئين زندگي از خانه‎داري تا كشورداري، به مردم آموخته مي‎شود و جاذبه نام حسين‌(علیه‌السلام)  مردم را ساده و بي‎ريا در اين مجالس تعليم و هدايت و تربيت حاضر مي‎سازد.

 

به‌طور يقين هيچ وسيله ديگر نمي‎تواند اين منظور را تأمين كند، نام حسين‌(علیه‌السلام)  مانند مغناطيس همه را جذب مي‎كند و محبوبيت فوق‌العادة او طوري است كه همه مي‎خواهند با او ارتباط داشته و در شمار دوستانش محسوب و در مصيبتش قطره اشكي بريزند.

اين كم نيست كه: اگر بخواهيم از مردم براي مصارف خيريه اعانه و كمك بگيريم به دشواري مبلغ مختصري مي‎دهند ولي خودشان به نام حسين‌(علیه‌السلام)  اموال بسيار انفاق مي‎كنند و به اهل استحقاق مي‎رسانند.

عجب وسيله بزرگي براي اصلاحات و ترقّي و پيشرفت مملكت و هدايت نسل جوان و راهنمايي زن و مرد در دست ما قرار گرفته و از آن به‌طور شايسته استفاده نمي‎كنيم، و اين امواج احساسات ميليون‌ها مردم را رايگان از دست مي‎دهيم!

براي راهنمايي و تربيت و ترقّي سطح فكر جامعه و اندرزهاي اخلاقي و اجتماعي چه سازماني مي‎توانيم تشكيل بدهيم كه عموم از آن آزادانه استقبال كنند بهتر از سازمان عزاداري حسين‌(علیه‌السلام) ؟!

مردمي كه حسين‌(علیه‌السلام)  دارند و براي حسين‌(علیه‌السلام)  به سروسينه مي‎زنند و گريه مي‎كنند، بايد در آزادي و عدالت اجتماعي نمونه باشند.

مردمي كه از پيشواي آنها اين جمله جاويد و گران‌بها: «لَا أَرَی الْمَوْتَ إِلَّا سَعَادَةً وَلَا الْحَيَاةَ مَعَ الظَّالِمِينَ إِلَّا بَرَماً» در صفحات تاريخ به يادگار مانده است، نبايد پشتيبان ظالم و يار ستمگر باشند.

مردمي كه يزيد را لعن مي‎كنند و يكي از مطاعن او را ارتباط و سازش با كفار و خيانت به كشور اسلام مي‎شمارند، بايد خود از اين روش زشت بركنار باشند.

در زمان ما در شعب مهم تبليغي، شعبه‎اي مهم‎تر از همين مجالس روضه و تعزيه حضرت امام‌حسين‌(علیه‌السلام)  نيست، اگر از آن استفاده كنيم، و فوايد و نتايج آن براي تربيت و دعوت به فضايل انساني بسيار و بي‎اندازه است.

 

در دوره سال اين كلاس‌هاي اخلاق و دين و علم، همواره مفتوح است و در ماه محرم و صفر تعداد آن افزايش مي‎يابد به‌طوري‌كه كمتر كسي است كه در اين كلاس‌ها شركت نكند، مخصوصاً در زمان ما با استفاده از وسائل تبليغي جديد بهتر مي‎توان از اين وسيله هدايت بهره‌برداري كرد.

به‌ نظر ما در ايران، افغانستان، پاكستان، هند، عراق، سوريه، لبنان، احساء، قطيف، بحرين، قطر، يمن، مصر و نقاط ديگر كه عزاداري حسين‌(علیه‌السلام)  متداول است، از ساير تأسيسات عام‌المنفعه و مؤسساتي كه براي خير و صلاح جامعه و عالم كردن مردم به معناي واقعي تأسيس مي‎شود، مانند تشكيلات حسين‌(علیه‌السلام)  نمي‎توان استفاده كرد.

به‌طور مثال: يكي از جمعيت‌هايي كه به نام خدمت‌گزاري حضرت امام‌حسين‌(علیه‌السلام)  وظايفي را مي‎تواند انجام بدهند، آقايان مداح‌ها هستند. مثلاً در شهري مانند تهران افرادي كه به نام مداح با جامعه ارتباط دارند بسيارند اين آقايان به‌طور هفتگي و ماهيانه و در مواقع ديگر برحسب دعوت قبلي در خانه‎ها مي‎روند و مدح و مرثيه مي‎خوانند، در هر خانه كه مي‎روند معمولاً چند نفر از همسايگان زن و مرد نيز حاضر مي‎شوند.

اگر همين صنف تحت يك برنامه صحيح و منظم كه فقط ازطرف علما و جامعه روحانيت و مراجع تقليد معين شود، انجام وظيفه نمايند و در اشعار و گفتارشان توجّه به اوضاع روز و رفع معايب موجود داشته باشند و روح شجاعت و استقامت و عقيده را در مردم زنده سازند و هر ماه مثلاً به رفع يك مادّه نقص و عيب اخلاقي همّت گمارند، و درضمن مرثيه‎هاي مختلفي كه مي‎خوانند آن را هم گوشزد كنند، بسيار مفيد خواهد شد، و همين آقايان مداح‌ها مي‎توانند با خلوص نيّت قسمت مهمي از معايب اخلاقي جامعه را برطرف كنند.

مجالس عمومي روضه‌خواني نيز همين نقش را بهتر و عالي‌تر و عميق‎تر مي‎توانند ايفا كنند.

 

هم‌اكنون مرسوم شده كه آقايان طلاب دانشمند و فضلاي حوزه علميه قم در هنگام تعطيلات محرم و صفر و ماه مبارك رمضان و فرصت‌هاي ديگر، براي اقامة جماعت و تبليغ و منبر به شهرها و روستاها مي‎روند، نتايج آن به‌قدري محسوس، و محصول زحمات ايشان به‌طوري چشم پر كن شده كه عموماً مردم تقدير و تشكر مي‎نمايند، علاوه بر وظايف تبليغي و هدايت و ارشاد و ردّ شبهات و تعليم احكام، كارهاي عمراني و تأسيسات و بنيادهاي خيريه ايشان نيز در اين دو سه ماهه فوق‌العاده قابل‌توجّه است.

باز هم تكرار مي‎كنم: انصاف اين است كه ما از اين خوان گسترده آن‌طور كه بايد منتفع نمي‎شويم. يكي از عوامل مهم پيشرفت مذهب تشيع و اسلام در هند به تصديق اهل اطلاع، مجالس عزاداري امام‌حسين‌‌(علیه‌السلام)  است، كه ملل مختلف را تحت‌تأثير حقيقت و روحانيت آن حضرت قرار داده و به گفته «ماربين» تا چندي پيش جمعيت شيعه در هند انگشت‌شمار بود ولي اكنون از بركات عزاداري امام‌حسين‌(علیه‌السلام)  يكي از جمعيت‌هاي قابل‌توجّه هند به‌شمار مي‎روند.

پس بايد بگوييم حسين‌(علیه‌السلام)  همان‌طور كه فداكاري و شهادتش باعث نجات اسلام شد، مجالس روضه و ذكر مصائبش نيز موجب بقاي دين و هدايت جامعه بوده و هست.[2]

سَلَامُ اللهِ عَلَيْكَ يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ.

 


[1]. دكتر رينو (جوزف) مستشرق معروف فرانسوي در كتاب خود اسلام و مسلمانان كه به عربي ترجمه شده الاسلام و المسلمون، شرح مبسوط و عميقي پيرامون فلسفه عزاداري سيدالشهدا‌(علیه‌السلام) و روضه‌خواني و هيئت‎هاي عزا نگاشته و به فواید اين مراسم از جنبه سياست و اخلاق و تربيت و ï ð كماليات و مركزيتي كه ايران در جامعه شيعه دارد، اشاره كرده و پيشرفت و بقاي مذهب شيعه را به‌خصوص در بعضي نقاط مثل هند، مربوط به سوگواري سيدالشهدا‌(علیه‌السلام) دانسته و اظهارنظر كرده كه با حفظ اين مراسم، جمعيت و شوكت و ترقي شيعه در آينده بيشتر خواهد شد.

اين شرق‌شناس ضمن اشاره به اوقاف و وجوه بسياري كه شيعه در راه برگزاري عزاداري حسيني صرف مي‎نمايد، مي‎گويد: مذاهب ديگر به‌قدر شيعه در راه تبليغ و دعوت به دين، بذل مال نمي‎كنند و مصارفي كه شيعه دارد، شايد سه برابر مصارفي باشد كه سایر فرق اسلام در اين راه مي‎نمايند، و اگر يك‌نفر شيعه در دورترين نقاط هم باشد، به تنهايي اين مراسم را از تشكيل مجلس روضه و انفاق به فقرا و اطعام و غيره اجرا مي‎كند و درحقیقت به دعوت و تبليغ مي‎پردازد.

منبر و وعظ، خطابه و سخنراني، در تربيت خطبا و وعاظ و گويندگان توانا و پرورش اخلاق عوام و آشنا كردن به علوم معارف، موقعيت خاصي دارد. تمام مسائل در منابر مطرح و مورد بحث واقع مي‎شود به نوعي كه عوام شيعه از سایر فرق به عقايد و مذهب خود آشناترند و اگر در اقطار عالم نظر كنيم، در هيچ جامعه‎اي مانند شيعه زمينه ترقي علمي و صناعي و اقتصادي نيست، و فرقه شيعه پيشرفته‎ترين فرق، و آمادگي آنها برای كسب علوم و صنايع جديده بيشتر است؛ چنانچه تعداد كارگر شيعه به نسبت جمعيت زيادتر است. شيعه دين خود را با زور شمشير پيش نبرده بلكه با نيروي تبليغ و دعوت پيشرفت كرد، و اهتمام آنها به برگزاري مراسم سوگواري موجب شده كه تقريباً دو ثلث مسلمانان و بلكه جماعاتي از هنود و مجوس و ساير مذاهب نيز با آنها در عزاي حسين شركت كنند. روي اين اسباب ممكن است بگویيم جمعيت شيعه در آينده از ساير فرق بيشتر شود، شيعه به‌وسيلة اين مجالس و مراسم كه ديگران هم در آن شركت مي‎جويند، توانسته است در ملل و اهل مذاهب ديگر نفوذ كند و اصول مذهب خود را به ديگران تبليغ نمايد و اين همان اثري است كه سياستمداران غربي براي پيشرفت دين مسيح با صرف پول‎هاي بسيار، آرزو مي‎كنند»؛ سپس راجع به هيئت‌ها و پرچم‌ها و علامات عزا و فواید آن شرحي مي‎نگارد و تأثير اين شعائر را در اتحاد و زيادتي شوكت و استقلال و اتحاد متذكر شده و مي‎گويد: از اموري طبيعي و فطري كه مؤيد شيعه است اين است كه هركس به طبع و فطرت خود طرف‌دار مظلوم است و مايل است مظلوم را ياري كند.

اين نويسندگان و مؤلفان اروپایي هستند كه در كتاب‌هاشان تفصيل شهادت حسين و اصحابش را مي‎نويسند و مظلوميت حسين و اصحابش و ستمگري و بي‌رحمي كشندگان آنها را تصديق مي‎كنند و نام كشندگان حسين را نمي‎برند مگر با نفرت، هيچ‌چيز نمي‎تواند در جلو اين امور فطري و ادراك وجداني بشر بايستد و مانع از پيشرفت مذهب شيعه شود.                                                   ï

ð اين مقاله مفصل و طولاني است و هركس بخواهد مي‎تواند در كتاب ذكری الحسين (ج2، ص204 ـ 208)، تأليف علامه مهاجر عاملي مطالعه كند. ما به‌طور خلاصه و فشرده و نقل به معنا بعضي از مطالب آن را در اينجا آورديم تا خوانندگان بدانند كه خاورشناسان مطلع و بي‌نظر و علماي ملل ديگر هم آثار و فواید اين مراسم را در بقای عظمت و استقلال و ترقي ديني تصديق کرده‌اند. بديهي است اين خاورشناس در اين گواهي تنها نيست، ديگران نيز مانند خاورشناس آلماني (ماربين) در سياست حسيني بر همين عقيده هستند و اين روش حق‌‌پرستي و عاطفه شيعه را مي‎ستايند، اما از سوي ديگر گاهي دشمنان اسلام و مزدوران استعمار به‌ملاحظه خطري كه اين‌گونه مراسم و شعائر مذهبي براي نفوذ و منافع آنها در كشورهاي اسلامي دارد به آن روي موافق نشان نمي‎دهند و به‌طوركلي هرگونه تظاهري را كه نشان‌دهندة قدرت ملّي يا قوت و شوكت اسلامي باشد، تا بتوانند سبك و بي‌فایده و نشانه عقب‌ماندگي‌اش شمرده و سعي مي‎كنند مراسم آن تعطيل، و يا حداقل به اختصار برگزار شود، چنانچه در مصر تا همين اواخر، مراسم عاشورا بسيار باشكوه انجام مي‎شد و در زمان فؤاد كه آنجا تحت‌الحمايه انگليس بود ممنوع گرديد. در عراق هم اگر‌چه گاهگاهي خواستند محدوديت‌هایي قائل شوند، ولي در اثر همّت و غيرت شيعيان اكنون مراسم عاشورا و اربعين فوق‌العاده با شكوه و عظمت و با شركت تمام طبقات برگزار مي‎شود.

سال گذشته كه در ايام عاشورا كربلا مشرف بودم، مخصوصاً هيئت بزرگ و باشكوه عزاداران اساتيد و دانشجويان دانشگاه‎ها و دانشكده‎هاي عراق كه از بغداد و موصل و بصره آمده بودند، بسيار منظم و بامعنا بود و از اكثر دسته‎ها بيشتر جلب توجّه مي‎كرد؛ زيرا در روشنایي علم انجام اين شعائر نافذتر است. با بيانيه‎ها و اشعاري كه مي‎خواندند و شعارهایي كه بر پرچم‌ها نوشته بودند، نشان مي‎دادند كه در محيط علم و دنياي پيشرفته از اين شعائر بهتر مي‎توان بهره‌برداري كرد، و درعين‌حال كه هيئت آنها همكاري و شركت تمام طبقات را ثابت مي‎كرد، نشان استقلال و رشد فكري و درك و شعور عالي اسلامي و خودنباختگي اساتيد و دانشجويان در برابر تبليغات سوء بيگانگان بود.

آری، اکنون در کشورهای متمدّن مراسمی به مناسباتی برپا می‌کنند و پول‌های گزافی خرج مي‎نمايند كه ازنظر عقل و منطق انساني در خور شأن انسان‌ها نيست ولي چون آنها زور و ثروت دارند و ديگران غرب‌زده‎اند از كارهاي زشت و حركات ناهنجار آنها تعجّب نمي‎كنند، به اسم بازي بكس مسابقه برپا مي‎كنند، يك پيكره انسان‌نمایي را به جان پيكره ديگر مي‎اندازند، تا او حريف خود را با ضربه بزند و چشمش را كور كند، اعضايش را ناقص سازد، بلكه گاهي او را بكشد، اين كار را افتخار مي‎دانند و به برندة بازي جايزه مي‎دهند و برايش كف مي‎زنند.

حساب اسراف و ولخرجي در دنياي به‌اصطلاح متمدّن بي‌اندازه است. از عيد ژانويه تا وصيت‌هايي كه مي‎نمايند و مراسم تجهيز و دفن اموات، كارهایي مي‌كنند و پول‌هایي مي‌دهند كه علاوه بر آنكه تبذير مال و پر از خرافات است، دليل آشكار سفاهت و نقصان عقل و سبك‌مغزي است.              ï

ð مدتي پيش در يكي از روزنامه‎هاي مشهور خواندم كه در آمريكا درختي است كه آن را مقدس مي‎دانند و به زيارتش مي‎روند، نوشته بود امسال اين درخت (اگر فراموش نكرده باشم) هشت ميليون زائر داشت. مبالغي كه در فرانسه و ايتاليا و كشورهاي ديگر در سال، به رمّال، كاهن، طالع‌بين و فال‌گير و جادوگر مي‎دهند، به‌قدري زياد است كه شايد با بودجه عمومي دولت‌هاي بعضي از كشورهاي شرقي برابر شود.

مع‌ذلك كسي به آنها ايرادي ندارد و آزادند. حتي شرقي مقلد غرب براي مخارج دفن و تشیيع و مجلس يادبود يك سگ درحالي‌كه ابنای وطنش در دهات آب آشاميدني نداشته و گرسنه و برهنه مي‎باشند، مبالغي خرج مي‎كند كه با آن مي‎توان يك درمانگاه در يك روستاي دورافتاده ساخت، و پول‌هاي هنگفت ديگر صرف عياشي و رقص و فحشا مي‎كنند و اين اعمال را بدبختانه نشانه ترقي و روشن‌فكري مي‎شمارند.

اما همين افراد به‌خاطر دشمني با اسلام و شعائر آن، با زبان‌ها و قلم‌هاي مزدورشان از اهتمام مسلمانان به تعظيم و شعائر و التزام به آداب و احكام اسلام و برگزاري مراسم عزاداري و سالگرد شهادت سيدالشهدا‌(علیه‌السلام) انتقاد مي‎كنند، ولي ديگر حناي اين استعمارگران رنگي ندارد و نسل جوان و آگاه مسلمان، فريب اين تبليغات مسموم را نمي‎خورد و مي‎داند كه برگزار كردن اين مراسم و تبليغات به نام سيدالشهدا‌(علیه‌السلام) و گرفتن سرمشق از شخصيت آن حضرت، جامعه را بيدار و روح فداكاري و حمايت از حقّ و شجاعت و جوانمردي را زنده مي‎سازد. اين عزاداري جزء خون شيعه، و مليت شيعه، و رمز استقلال و موجوديت ماست. با هر بها و قيمتي آن را نگاه ‌داريم ارزش دارد. بايد تمام افراد در اين مراسم شركت داشته باشند و در مجالس تبليغ و سخنراني پيرامون قيام امام‌حسين‌(علیه‌السلام) فواید قيام و هدف‎هاي آن به همه، مخصوصاً به نسل جوان و دانشجويان بيش‌ازپيش تفهيم شود تا در برابر بيگانه و مظاهر فريبنده، زبون و خودباخته نشده و مستقلّ و پايدار مليت اسلامي خود را حفظ نمايند، اگر شيعه و مسلمانان عموماً بخواهند در شاهراه ترقّي جلو بروند بايد از درس و تعليم فلسفه شهادت حسين‌(علیه‌السلام) و از منابر و مجالس سوگواري حداكثر استفاده را بنمايند، اين عزاداري با پيشرفت‎هاي مادي، با علم و صنعت و كارخانه و اختراع و سفينه‎هاي فضایي يا ساير مظاهر تمدن واقعي مخالف نيست، بلكه از وسايل تشويق و تقويت رشد فكري و راهنما به هرگونه كمال اخلاقي و علمي مي‎باشد.

[2]. مرثيه‌خواني و عزاداري براي حسين‌(علیه‌السلام) از همان سال 61 هجري شروع شد، و همه‌ساله در عاشورا يادبود آن گرفته مي‎شد و در عصر ائمه به‌تدريج توسعه يافت، و شعرا و ادباي بزرگ مانند «دعبل» قصايد بليغه انشا كردند.

براي اطلاع از تاريخ عزاي حسيني رجوع شود به: شهرستانی، الدلائل و المسائل، ج‌1، ص‌73 ـ 77؛ ذكري الحسين، ص‌5 ـ 8.

نويسنده: