وریز وجوهات
روز یکشنبه 17 جمادی الأولی 1439 هـ.ق، مدیرکل و معاونان کمیته امداد استان قم با حضور در بیت مرجع عالیقدر آیة الله العظمی صافی گلپایگانی مدظله الوارف، از توصیه‌های معظّم‌له بهره‌مند شدند. در ابتدای این دیدار، آقای میر شکار مدیر کل کمیته امداد استان...
دوشنبه: 30/بهم/1396 (الاثنين: 3/جمادى الآخر/1439)

5ـ تأسيس مكتب عالی و همگانی تعليم‌وتربيت

يكي از نتايج شهادت سيدالشهدا‌(علیه‌السلام)  كه همواره مورد استفاده عموم و وسايل تعليم‌وتربيت و هدايت جامعه به اخلاق فاضله است برنامه‎هايي است كه به‌عنوان عزاداري و سوگواري و ذكر مصائب آن حضرت در عرض سال اجرا مي‎شود.[1]

 

شايد كساني باشند كه اهتمام شيعه را به برگزاري اين مراسم و صرف ميليون‌ها اموال را همه‌ساله بي‎فايده و اسراف بشمارند؛ ولي اگر فوايد معنوي اين مراسم و تأثير آن را در تربيت جامعه و تهذيب اخلاق در نظر بگيرند، تصديق مي‎كنند كه اين برنامه‎ها از بهترين وسايل اصلاح و مكتب‌هاي تربيت است.

 

اين مراسم، احياي امر اهل‌بيت(علیهم‌السلام) و رمز عالي بقاي مذهب تشيع، و بلكه اسلام است. اگر هزاران‌ميليون اموال و موقوفات براي ترويج تعليمات اخلاقي و اجتماعي قرار دهند كه كلاس‌هايش در تمام دوران سال برقرار باشد، اين‌قدر پايدار نمانده و مورد حسن استقبال عموم واقع نمي‎شود.

ولي حسين‌(علیه‌السلام)  با سرمايه اخلاق و نيت پاك و فداكاري در راه حقّ، مدرسه‎اي باز كرد كه بيش از سيزده قرن است، كلاس‌ها و شعبه‎هاي آن همه‌ساله روزافزون و در همه‌جا تشكيل، و نشريات و مطبوعات و جلسات سخنراني آن همواره رو به ازدياد بوده و زن و مرد، در اين كلاس‌ها شركت نموده و درس حقيقت و فداكاري مي‎آموزند.

خواندن و شنيدن تاريخ فداكاري و نهضت حسين‌(علیه‌السلام)  و ياران آن حضرت، ايمان را راسخ، اخلاق را نيك و پسنديده، و همّت‎ها را بلند مي‎سازد.

اين برنامه‎ها كه همه‌ساله در مساجد و حسينيه‎ها و خانه‎ها اجرا مي‎شود؛ مبارزه با بيدادگري و كفر و شرك و اعلام پيروزي از هدف حسين‌(علیه‌السلام)  است.

براي ترغيب مردم به فضايل اخلاقي و آزادمنشي يك راه مؤثر اين است كه نمونه‎هاي عملي به مردم نشان داده شود و تاريخ زندگي افراد ممتاز و نخبه جهان را، براي آنها بگويند.

حكايت و نقل تاريخ چه كسي از تاريخ زندگي امام‌حسين‌(علیه‌السلام) ، آموزنده‎تر و سودمندتر است؟

مجالس ذكر مصيبت آن حضرت بهترين مجالس تبليغي و دعوت به اسلام است.

در اين مجالس، معارف قرآن، اصول و فروع دين، تفسير و حديث، تاريخ و سيره پيغمبر و ائمه(علیهم‌السلام) و صحابه، مواعظ، نصايح و راهنمايي‌هاي اخلاقي و اجتماعي و آئين زندگي از خانه‎داري تا كشورداري، به مردم آموخته مي‎شود و جاذبه نام حسين‌(علیه‌السلام)  مردم را ساده و بي‎ريا در اين مجالس تعليم و هدايت و تربيت حاضر مي‎سازد.

 

به‌طور يقين هيچ وسيله ديگر نمي‎تواند اين منظور را تأمين كند، نام حسين‌(علیه‌السلام)  مانند مغناطيس همه را جذب مي‎كند و محبوبيت فوق‌العادة او طوري است كه همه مي‎خواهند با او ارتباط داشته و در شمار دوستانش محسوب و در مصيبتش قطره اشكي بريزند.

اين كم نيست كه: اگر بخواهيم از مردم براي مصارف خيريه اعانه و كمك بگيريم به دشواري مبلغ مختصري مي‎دهند ولي خودشان به نام حسين‌(علیه‌السلام)  اموال بسيار انفاق مي‎كنند و به اهل استحقاق مي‎رسانند.

عجب وسيله بزرگي براي اصلاحات و ترقّي و پيشرفت مملكت و هدايت نسل جوان و راهنمايي زن و مرد در دست ما قرار گرفته و از آن به‌طور شايسته استفاده نمي‎كنيم، و اين امواج احساسات ميليون‌ها مردم را رايگان از دست مي‎دهيم!

براي راهنمايي و تربيت و ترقّي سطح فكر جامعه و اندرزهاي اخلاقي و اجتماعي چه سازماني مي‎توانيم تشكيل بدهيم كه عموم از آن آزادانه استقبال كنند بهتر از سازمان عزاداري حسين‌(علیه‌السلام) ؟!

مردمي كه حسين‌(علیه‌السلام)  دارند و براي حسين‌(علیه‌السلام)  به سروسينه مي‎زنند و گريه مي‎كنند، بايد در آزادي و عدالت اجتماعي نمونه باشند.

مردمي كه از پيشواي آنها اين جمله جاويد و گران‌بها: «لَا أَرَی الْمَوْتَ إِلَّا سَعَادَةً وَلَا الْحَيَاةَ مَعَ الظَّالِمِينَ إِلَّا بَرَماً» در صفحات تاريخ به يادگار مانده است، نبايد پشتيبان ظالم و يار ستمگر باشند.

مردمي كه يزيد را لعن مي‎كنند و يكي از مطاعن او را ارتباط و سازش با كفار و خيانت به كشور اسلام مي‎شمارند، بايد خود از اين روش زشت بركنار باشند.

در زمان ما در شعب مهم تبليغي، شعبه‎اي مهم‎تر از همين مجالس روضه و تعزيه حضرت امام‌حسين‌(علیه‌السلام)  نيست، اگر از آن استفاده كنيم، و فوايد و نتايج آن براي تربيت و دعوت به فضايل انساني بسيار و بي‎اندازه است.

 

در دوره سال اين كلاس‌هاي اخلاق و دين و علم، همواره مفتوح است و در ماه محرم و صفر تعداد آن افزايش مي‎يابد به‌طوري‌كه كمتر كسي است كه در اين كلاس‌ها شركت نكند، مخصوصاً در زمان ما با استفاده از وسائل تبليغي جديد بهتر مي‎توان از اين وسيله هدايت بهره‌برداري كرد.

به‌ نظر ما در ايران، افغانستان، پاكستان، هند، عراق، سوريه، لبنان، احساء، قطيف، بحرين، قطر، يمن، مصر و نقاط ديگر كه عزاداري حسين‌(علیه‌السلام)  متداول است، از ساير تأسيسات عام‌المنفعه و مؤسساتي كه براي خير و صلاح جامعه و عالم كردن مردم به معناي واقعي تأسيس مي‎شود، مانند تشكيلات حسين‌(علیه‌السلام)  نمي‎توان استفاده كرد.

به‌طور مثال: يكي از جمعيت‌هايي كه به نام خدمت‌گزاري حضرت امام‌حسين‌(علیه‌السلام)  وظايفي را مي‎تواند انجام بدهند، آقايان مداح‌ها هستند. مثلاً در شهري مانند تهران افرادي كه به نام مداح با جامعه ارتباط دارند بسيارند اين آقايان به‌طور هفتگي و ماهيانه و در مواقع ديگر برحسب دعوت قبلي در خانه‎ها مي‎روند و مدح و مرثيه مي‎خوانند، در هر خانه كه مي‎روند معمولاً چند نفر از همسايگان زن و مرد نيز حاضر مي‎شوند.

اگر همين صنف تحت يك برنامه صحيح و منظم كه فقط ازطرف علما و جامعه روحانيت و مراجع تقليد معين شود، انجام وظيفه نمايند و در اشعار و گفتارشان توجّه به اوضاع روز و رفع معايب موجود داشته باشند و روح شجاعت و استقامت و عقيده را در مردم زنده سازند و هر ماه مثلاً به رفع يك مادّه نقص و عيب اخلاقي همّت گمارند، و درضمن مرثيه‎هاي مختلفي كه مي‎خوانند آن را هم گوشزد كنند، بسيار مفيد خواهد شد، و همين آقايان مداح‌ها مي‎توانند با خلوص نيّت قسمت مهمي از معايب اخلاقي جامعه را برطرف كنند.

مجالس عمومي روضه‌خواني نيز همين نقش را بهتر و عالي‌تر و عميق‎تر مي‎توانند ايفا كنند.

 

هم‌اكنون مرسوم شده كه آقايان طلاب دانشمند و فضلاي حوزه علميه قم در هنگام تعطيلات محرم و صفر و ماه مبارك رمضان و فرصت‌هاي ديگر، براي اقامة جماعت و تبليغ و منبر به شهرها و روستاها مي‎روند، نتايج آن به‌قدري محسوس، و محصول زحمات ايشان به‌طوري چشم پر كن شده كه عموماً مردم تقدير و تشكر مي‎نمايند، علاوه بر وظايف تبليغي و هدايت و ارشاد و ردّ شبهات و تعليم احكام، كارهاي عمراني و تأسيسات و بنيادهاي خيريه ايشان نيز در اين دو سه ماهه فوق‌العاده قابل‌توجّه است.

باز هم تكرار مي‎كنم: انصاف اين است كه ما از اين خوان گسترده آن‌طور كه بايد منتفع نمي‎شويم. يكي از عوامل مهم پيشرفت مذهب تشيع و اسلام در هند به تصديق اهل اطلاع، مجالس عزاداري امام‌حسين‌‌(علیه‌السلام)  است، كه ملل مختلف را تحت‌تأثير حقيقت و روحانيت آن حضرت قرار داده و به گفته «ماربين» تا چندي پيش جمعيت شيعه در هند انگشت‌شمار بود ولي اكنون از بركات عزاداري امام‌حسين‌(علیه‌السلام)  يكي از جمعيت‌هاي قابل‌توجّه هند به‌شمار مي‎روند.

پس بايد بگوييم حسين‌(علیه‌السلام)  همان‌طور كه فداكاري و شهادتش باعث نجات اسلام شد، مجالس روضه و ذكر مصائبش نيز موجب بقاي دين و هدايت جامعه بوده و هست.[2]

سَلَامُ اللهِ عَلَيْكَ يَا أَبَا عَبْدِ اللهِ.

 


[1]. دكتر رينو (جوزف) مستشرق معروف فرانسوي در كتاب خود اسلام و مسلمانان كه به عربي ترجمه شده الاسلام و المسلمون، شرح مبسوط و عميقي پيرامون فلسفه عزاداري سيدالشهدا‌(علیه‌السلام) و روضه‌خواني و هيئت‎هاي عزا نگاشته و به فواید اين مراسم از جنبه سياست و اخلاق و تربيت و ï ð كماليات و مركزيتي كه ايران در جامعه شيعه دارد، اشاره كرده و پيشرفت و بقاي مذهب شيعه را به‌خصوص در بعضي نقاط مثل هند، مربوط به سوگواري سيدالشهدا‌(علیه‌السلام) دانسته و اظهارنظر كرده كه با حفظ اين مراسم، جمعيت و شوكت و ترقي شيعه در آينده بيشتر خواهد شد.

اين شرق‌شناس ضمن اشاره به اوقاف و وجوه بسياري كه شيعه در راه برگزاري عزاداري حسيني صرف مي‎نمايد، مي‎گويد: مذاهب ديگر به‌قدر شيعه در راه تبليغ و دعوت به دين، بذل مال نمي‎كنند و مصارفي كه شيعه دارد، شايد سه برابر مصارفي باشد كه سایر فرق اسلام در اين راه مي‎نمايند، و اگر يك‌نفر شيعه در دورترين نقاط هم باشد، به تنهايي اين مراسم را از تشكيل مجلس روضه و انفاق به فقرا و اطعام و غيره اجرا مي‎كند و درحقیقت به دعوت و تبليغ مي‎پردازد.

منبر و وعظ، خطابه و سخنراني، در تربيت خطبا و وعاظ و گويندگان توانا و پرورش اخلاق عوام و آشنا كردن به علوم معارف، موقعيت خاصي دارد. تمام مسائل در منابر مطرح و مورد بحث واقع مي‎شود به نوعي كه عوام شيعه از سایر فرق به عقايد و مذهب خود آشناترند و اگر در اقطار عالم نظر كنيم، در هيچ جامعه‎اي مانند شيعه زمينه ترقي علمي و صناعي و اقتصادي نيست، و فرقه شيعه پيشرفته‎ترين فرق، و آمادگي آنها برای كسب علوم و صنايع جديده بيشتر است؛ چنانچه تعداد كارگر شيعه به نسبت جمعيت زيادتر است. شيعه دين خود را با زور شمشير پيش نبرده بلكه با نيروي تبليغ و دعوت پيشرفت كرد، و اهتمام آنها به برگزاري مراسم سوگواري موجب شده كه تقريباً دو ثلث مسلمانان و بلكه جماعاتي از هنود و مجوس و ساير مذاهب نيز با آنها در عزاي حسين شركت كنند. روي اين اسباب ممكن است بگویيم جمعيت شيعه در آينده از ساير فرق بيشتر شود، شيعه به‌وسيلة اين مجالس و مراسم كه ديگران هم در آن شركت مي‎جويند، توانسته است در ملل و اهل مذاهب ديگر نفوذ كند و اصول مذهب خود را به ديگران تبليغ نمايد و اين همان اثري است كه سياستمداران غربي براي پيشرفت دين مسيح با صرف پول‎هاي بسيار، آرزو مي‎كنند»؛ سپس راجع به هيئت‌ها و پرچم‌ها و علامات عزا و فواید آن شرحي مي‎نگارد و تأثير اين شعائر را در اتحاد و زيادتي شوكت و استقلال و اتحاد متذكر شده و مي‎گويد: از اموري طبيعي و فطري كه مؤيد شيعه است اين است كه هركس به طبع و فطرت خود طرف‌دار مظلوم است و مايل است مظلوم را ياري كند.

اين نويسندگان و مؤلفان اروپایي هستند كه در كتاب‌هاشان تفصيل شهادت حسين و اصحابش را مي‎نويسند و مظلوميت حسين و اصحابش و ستمگري و بي‌رحمي كشندگان آنها را تصديق مي‎كنند و نام كشندگان حسين را نمي‎برند مگر با نفرت، هيچ‌چيز نمي‎تواند در جلو اين امور فطري و ادراك وجداني بشر بايستد و مانع از پيشرفت مذهب شيعه شود.                                                   ï

ð اين مقاله مفصل و طولاني است و هركس بخواهد مي‎تواند در كتاب ذكری الحسين (ج2، ص204 ـ 208)، تأليف علامه مهاجر عاملي مطالعه كند. ما به‌طور خلاصه و فشرده و نقل به معنا بعضي از مطالب آن را در اينجا آورديم تا خوانندگان بدانند كه خاورشناسان مطلع و بي‌نظر و علماي ملل ديگر هم آثار و فواید اين مراسم را در بقای عظمت و استقلال و ترقي ديني تصديق کرده‌اند. بديهي است اين خاورشناس در اين گواهي تنها نيست، ديگران نيز مانند خاورشناس آلماني (ماربين) در سياست حسيني بر همين عقيده هستند و اين روش حق‌‌پرستي و عاطفه شيعه را مي‎ستايند، اما از سوي ديگر گاهي دشمنان اسلام و مزدوران استعمار به‌ملاحظه خطري كه اين‌گونه مراسم و شعائر مذهبي براي نفوذ و منافع آنها در كشورهاي اسلامي دارد به آن روي موافق نشان نمي‎دهند و به‌طوركلي هرگونه تظاهري را كه نشان‌دهندة قدرت ملّي يا قوت و شوكت اسلامي باشد، تا بتوانند سبك و بي‌فایده و نشانه عقب‌ماندگي‌اش شمرده و سعي مي‎كنند مراسم آن تعطيل، و يا حداقل به اختصار برگزار شود، چنانچه در مصر تا همين اواخر، مراسم عاشورا بسيار باشكوه انجام مي‎شد و در زمان فؤاد كه آنجا تحت‌الحمايه انگليس بود ممنوع گرديد. در عراق هم اگر‌چه گاهگاهي خواستند محدوديت‌هایي قائل شوند، ولي در اثر همّت و غيرت شيعيان اكنون مراسم عاشورا و اربعين فوق‌العاده با شكوه و عظمت و با شركت تمام طبقات برگزار مي‎شود.

سال گذشته كه در ايام عاشورا كربلا مشرف بودم، مخصوصاً هيئت بزرگ و باشكوه عزاداران اساتيد و دانشجويان دانشگاه‎ها و دانشكده‎هاي عراق كه از بغداد و موصل و بصره آمده بودند، بسيار منظم و بامعنا بود و از اكثر دسته‎ها بيشتر جلب توجّه مي‎كرد؛ زيرا در روشنایي علم انجام اين شعائر نافذتر است. با بيانيه‎ها و اشعاري كه مي‎خواندند و شعارهایي كه بر پرچم‌ها نوشته بودند، نشان مي‎دادند كه در محيط علم و دنياي پيشرفته از اين شعائر بهتر مي‎توان بهره‌برداري كرد، و درعين‌حال كه هيئت آنها همكاري و شركت تمام طبقات را ثابت مي‎كرد، نشان استقلال و رشد فكري و درك و شعور عالي اسلامي و خودنباختگي اساتيد و دانشجويان در برابر تبليغات سوء بيگانگان بود.

آری، اکنون در کشورهای متمدّن مراسمی به مناسباتی برپا می‌کنند و پول‌های گزافی خرج مي‎نمايند كه ازنظر عقل و منطق انساني در خور شأن انسان‌ها نيست ولي چون آنها زور و ثروت دارند و ديگران غرب‌زده‎اند از كارهاي زشت و حركات ناهنجار آنها تعجّب نمي‎كنند، به اسم بازي بكس مسابقه برپا مي‎كنند، يك پيكره انسان‌نمایي را به جان پيكره ديگر مي‎اندازند، تا او حريف خود را با ضربه بزند و چشمش را كور كند، اعضايش را ناقص سازد، بلكه گاهي او را بكشد، اين كار را افتخار مي‎دانند و به برندة بازي جايزه مي‎دهند و برايش كف مي‎زنند.

حساب اسراف و ولخرجي در دنياي به‌اصطلاح متمدّن بي‌اندازه است. از عيد ژانويه تا وصيت‌هايي كه مي‎نمايند و مراسم تجهيز و دفن اموات، كارهایي مي‌كنند و پول‌هایي مي‌دهند كه علاوه بر آنكه تبذير مال و پر از خرافات است، دليل آشكار سفاهت و نقصان عقل و سبك‌مغزي است.              ï

ð مدتي پيش در يكي از روزنامه‎هاي مشهور خواندم كه در آمريكا درختي است كه آن را مقدس مي‎دانند و به زيارتش مي‎روند، نوشته بود امسال اين درخت (اگر فراموش نكرده باشم) هشت ميليون زائر داشت. مبالغي كه در فرانسه و ايتاليا و كشورهاي ديگر در سال، به رمّال، كاهن، طالع‌بين و فال‌گير و جادوگر مي‎دهند، به‌قدري زياد است كه شايد با بودجه عمومي دولت‌هاي بعضي از كشورهاي شرقي برابر شود.

مع‌ذلك كسي به آنها ايرادي ندارد و آزادند. حتي شرقي مقلد غرب براي مخارج دفن و تشیيع و مجلس يادبود يك سگ درحالي‌كه ابنای وطنش در دهات آب آشاميدني نداشته و گرسنه و برهنه مي‎باشند، مبالغي خرج مي‎كند كه با آن مي‎توان يك درمانگاه در يك روستاي دورافتاده ساخت، و پول‌هاي هنگفت ديگر صرف عياشي و رقص و فحشا مي‎كنند و اين اعمال را بدبختانه نشانه ترقي و روشن‌فكري مي‎شمارند.

اما همين افراد به‌خاطر دشمني با اسلام و شعائر آن، با زبان‌ها و قلم‌هاي مزدورشان از اهتمام مسلمانان به تعظيم و شعائر و التزام به آداب و احكام اسلام و برگزاري مراسم عزاداري و سالگرد شهادت سيدالشهدا‌(علیه‌السلام) انتقاد مي‎كنند، ولي ديگر حناي اين استعمارگران رنگي ندارد و نسل جوان و آگاه مسلمان، فريب اين تبليغات مسموم را نمي‎خورد و مي‎داند كه برگزار كردن اين مراسم و تبليغات به نام سيدالشهدا‌(علیه‌السلام) و گرفتن سرمشق از شخصيت آن حضرت، جامعه را بيدار و روح فداكاري و حمايت از حقّ و شجاعت و جوانمردي را زنده مي‎سازد. اين عزاداري جزء خون شيعه، و مليت شيعه، و رمز استقلال و موجوديت ماست. با هر بها و قيمتي آن را نگاه ‌داريم ارزش دارد. بايد تمام افراد در اين مراسم شركت داشته باشند و در مجالس تبليغ و سخنراني پيرامون قيام امام‌حسين‌(علیه‌السلام) فواید قيام و هدف‎هاي آن به همه، مخصوصاً به نسل جوان و دانشجويان بيش‌ازپيش تفهيم شود تا در برابر بيگانه و مظاهر فريبنده، زبون و خودباخته نشده و مستقلّ و پايدار مليت اسلامي خود را حفظ نمايند، اگر شيعه و مسلمانان عموماً بخواهند در شاهراه ترقّي جلو بروند بايد از درس و تعليم فلسفه شهادت حسين‌(علیه‌السلام) و از منابر و مجالس سوگواري حداكثر استفاده را بنمايند، اين عزاداري با پيشرفت‎هاي مادي، با علم و صنعت و كارخانه و اختراع و سفينه‎هاي فضایي يا ساير مظاهر تمدن واقعي مخالف نيست، بلكه از وسايل تشويق و تقويت رشد فكري و راهنما به هرگونه كمال اخلاقي و علمي مي‎باشد.

[2]. مرثيه‌خواني و عزاداري براي حسين‌(علیه‌السلام) از همان سال 61 هجري شروع شد، و همه‌ساله در عاشورا يادبود آن گرفته مي‎شد و در عصر ائمه به‌تدريج توسعه يافت، و شعرا و ادباي بزرگ مانند «دعبل» قصايد بليغه انشا كردند.

براي اطلاع از تاريخ عزاي حسيني رجوع شود به: شهرستانی، الدلائل و المسائل، ج‌1، ص‌73 ـ 77؛ ذكري الحسين، ص‌5 ـ 8.

نويسنده: